سالهاست که بخشی از سیاستگذاران حوزه فضای مجازی معتقدند پیامرسانهای داخلی تا زمانی که تلگرام و واتساپ در دسترس باشند، فرصت رشد پیدا نمیکنند. بر همین اساس، همواره این استدلال مطرح شده که برای موفقیت پلتفرمهای بومی باید راه رقبای خارجی بسته شود تا کاربران ناچار به استفاده از نمونههای داخلی شوند. قطعی ۸۸ روزه اینترنت و محدودیتهای گسترده ارتباطی ۲۰ روزه در دیماه ۱۴۰۴ اما فرصتی کمنظیر برای آزمودن این فرضیه بود؛ دورهای که میلیونها کاربر عملاً انتخاب دیگری جز استفاده از پیامرسانهای داخلی نداشتند.
با این حال، نتیجه این آزمون چندان امیدوارکننده نبود. بسیاری از این پیامرسانها زیر فشار افزایش کاربران با اختلال، کندی، قطعیهای مکرر و حتی محدودیت حجم آپلود فایل مواجه شدند. کاربرانی که ناچار به استفاده از این سرویسها بودند، پس از بازگشت دسترسی به پیامرسانهای خارجی، بار دیگر به همان پلتفرمها بازگشتند. این اتفاق نشان داد که جذب کاربر از روی اجبار با جذب کاربر از روی رضایت دو مفهوم کاملاً متفاوت است.
البته این اولین تجربه انحصار از طرق حذف رقبای خارجی در ایران نیست و مردم ایران از سالهای پیش در صنعت خودرو شاهد چنین رویکردی بودهاند. دهههاست که از ممنوعیت یا محدودیت واردات خودرو با این استدلال دفاع میشود که خودروسازان داخلی برای رشد به بازار انحصاری نیاز دارند. اما نتیجه چنین رویکردی، شکلگیری نوعی وابستگی به رانت و انحصار بوده است که در نتیجه آن، انگیزه چندانی برای افزایش کیفیت، نوآوری و رقابت وجود ندارد. در حوزه فناوری نیز شرایط تفاوت چندانی ندارد. پلتفرمی که در یک بازار بسته رشد میکند و از رقابت واقعی دور میماند، معمولاً در مواجهه با نیازهای گسترده کاربران و استانداردهای جهانی با مشکل روبهرو میشود.
موفقیت با اجبار به دست نمیآید
واقعیت این است که نمونههای موفق فناوری در ایران دقیقاً در فضای رقابتی شکل گرفتهاند. مسیریابهای داخلی در حالی توانستند جایگاه قابل قبولی میان کاربران پیدا کنند که گوگلمپ نیز در این بازار حضور داشت. فروشگاههای اینترنتی نیز در شرایطی رشد کردند که اینستاگرام (حتی با وجود فیلتر بودن) بهعنوان یک رقیب جدی و پرمخاطب حضور داشت و این فروشگاهها توانستند با ارائه خدمات با کیفیت و رقابتی در این بازار رشد کنند. این نمونهها نشان میدهد که رقابت الزاماً مانع رشد کسبوکارهای داخلی نیست؛ بلکه اغلب عامل اصلی بهبود و بلوغ آنهاست.
شاید مهمترین درس قطعیهای اینترنتی سالهای اخیر این باشد که موفقیت در دنیای فناوری با اجبار به دست نمیآید. انحصار ممکن است تعداد کاربران را افزایش دهد، اما رضایت، اعتماد و وفاداری را نمیسازد. پیامرسانهای داخلی اگر میخواهند سهم بیشتری از بازار را به دست آورند، چارهای جز رقابت بر سر کیفیت، پایداری، امکانات و تجربه کاربری ندارند. در غیر این صورت، هر بار که امکان انتخاب آزادانه فراهم شود، کاربران نیز انتخاب خود را انجام خواهند داد.
